.

به گزارش پایگاه خبری دانشگاه، دکتر رسول رکنی‌زاده، رئیس دانشگاه اصفهان، روز چهارشنبه ۱۰ دی‌ماه ۱۴۰۴ در تالار شهید سردار حاج قاسم سلیمانی دانشگاه اصفهان، در دوره جامع «دانشگاه جهانی» سخنرانی خود را با تمرکز بر نقش هوش مصنوعی در تحول دانشگاه‌ها و جهانی‌شدن آموزش عالی ارائه کرد. این سخنرانی که با عنوان ضمنی «دانشگاه جهانی در عصر هوش مصنوعی: از نوآوری تا خودآگاهی» مطرح شد، نگاهی فلسفی و عملی به چالش‌ها و فرصت‌های هوش مصنوعی برای دانشگاه‌های تراز جهانی داشت.

وی در آغاز سخنان خود با قدردانی از برگزارکنندگان، از جمله دکتر سعید حبیبا، دکتر عباس قنبری باغستان، دکتر مهدی رحمانی، دکتر محمد امیریوسفی و گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه اصفهان، ابراز امیدواری کرد که این دوره بتواند راهکارهای عملی برای دانشگاه‌ها ارائه ;کند. دکتر رکنی‌زاده تأکید کرد که هرچند بحث او ممکن است از مسیر اصلی کنفرانس فاصله بگیرد، اما به مسئله بنیادین سیاست‌گذاری علم در دنیای مدرن می‌پردازد: طراحی دانشگاه‌هایی که نوآوری را بر پایه تعامل حداکثری انسان و هوش مصنوعی دنبال کنند.

او با اشاره به ریشه‌های فلسفی مدرنیته توضیح داد که انسان در گذشته ماشین را ابزار می‌دانست، اما در عصر هوش مصنوعی و اینترنت اشیا، انسان و ماشین در بسیاری از حوزه‌ها در سطحی برابر قرار گرفته‌اند. وی با اشاره به مفهوم «سوپراینتلیجنس» (هوش فرابشری) گفت این ادعا نشان‌دهنده تلاش برای جایگزینی انسان با ماشین است؛ جایی که هوش مصنوعی سرعت، دقت و قدرت بیشتری دارد. رئیس دانشگاه اصفهان هشدار داد که کشورهایی مانند ایران باید مسیر متفاوتی را انتخاب کنند و به‌جای تقلید از این مدل، بر تعامل هم‌افزا میان انسان و هوش مصنوعی تمرکز کنند.

بخش اصلی سخنرانی به تحولات بنیادین و تغییرات پارادایمی در سیاستگذاری‌‌های علمی

  اختصاص داشت:

- تغییر از تولید دانش به اکوسیستم نوآوری: 

  دانشگاه‌ها باید به اکوسیستمی تبدیل شوند که در آن هوش مصنوعی در کنار انسان قرار گیرد، نه صرفاً به‌عنوان ابزار. هوش مصنوعی اکنون نقش عامل را   در شبکه‌ی انسان-ماشین نیز ایفا می‌کند؛ مشابه گوشی‌های هوشمندی که نبودشان روابط اجتماعی را مختل می‌کند.

- ماموریت‌های جدید دانشگاه‌ها: 

  تربیت انسان‌های خلاقی که بتوانند با هوش مصنوعی همزیستی کنند (هم‌شناختی). وی تأکید کرد که شاخص‌های ارزیابی علمی دانشگاه‌ها دیگر نمی‌تواند صرفاً بر شمارش مقالات استوار باشد، زیرا هوش مصنوعی قادر است مقالات معتبر تولید کند؛ چنان‌که نمونه‌ای از مقاله تولیدشده توسط هوش مصنوعی در ژورنالی پذیرفته شده است. اما اگر تربیت انسان خلاق مأموریت دانشگاه باشد، آنگاه هوش مصنوعی می‌تواند به کمک این خلاقیت سرعت رشد علمی را بالا ببرد. اما اگر این خلاقیت نباشد، و ما کار را به طور کامل به ماشین بسپاریم بعد از دوران کوتاهی، رشد هر دو متوقف می‌‌شود.

- آموزش مهارت‌های نوین: 

  تمرکز بر تفکر انتقادی، فلسفه علم، طرح مسئله و متدولوژی پژوهش ضروری است. برخی رشته‌های مبتنی بر دانش حفظی، مانند تاریخ باستان، ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند، زیرا هوش مصنوعی توانایی جایگزینی با این نوع دانش‌ها  را که مبتنی بر حفظ اسناد هستند، دارد. در مقابل، مهارت  یا طرح سؤال درست از هوش مصنوعی اهمیت بیشتری می‌یابد.

- اخلاق و سیاست‌های پژوهشی: 

  با اشاره به آیین‌نامه اخلاق پژوهش با هوش مصنوعی در وزارت علوم، وی تأکید کرد که سیاست‌ها باید بر استفاده شفاف از هوش مصنوعی در طراحی آزمایش‌ها، تحلیل داده‌ها و کشف فرضیه‌ها متمرکز باشد، نه ممنوعیت آن. مفهوم «هم‌تکاملی» انسان و هوش مصنوعی، که در آن هر دو از تعامل با یکدیگر رشد می‌کنند، کلیدی است.

- شاخص‌های نوآوری: 

  هوش مصنوعی مانند جمع‌آوری داده‌ها بسیار توانمند است، اما در کشفیات غیرمنتظره همچنان نیازمند خلاقیت انسانی است. چرخه ایده اولیه، آزمایش و بهبود ایده،  با کمک هوش مصنوعی سرعت بیشتری می‌گیرد.

- استادان و دانشجویان آینده: 

  استادان باید طراحان اکوسیستم‌های نوآوری باشند و سواد هوش مصنوعی و توان رهبری پژوهش پیچیده را داشته باشند. وی خطر «تنبلی شناختی» را جدی دانست؛ خطری که حتی هوش مصنوعی نیز از آن بیم دارد، زیرا رشد آن وابسته به خلاقیت انسانی است. او تأکید کرد که ارزیابی دانشجویان باید حضوری و استدلالی باشد تا از کپی‌کاری جلوگیری شود.

- استقلال دانشگاه‌ها: 

  دانشگاه‌ها باید پلتفرم‌های هوش مصنوعی اختصاصی خود را توسعه دهند تا از وابستگی به پلتفرم‌های خصوصی که ممکن است تمایلات کاربران را دستکاری کنند، جلوگیری شود. این استقلال برای حفظ ذهنیت و جلوگیری از برنامه‌ریزی‌های خارج از کنترل ضروری است.

رسالت دانشگاه‌های ایران

در بخش پایانی، دکتر رکنی‌زاده بر ضرورت انتخاب «راه سوم» میان انکار و تسلیم در برابر تکنولوژی تأکید کرد: حفظ «خودآگاهی» انسانی از طریق خدا-‌آگاهی، در برابر پوچی مدرنیته. او با استناد به آیه «ولا تکونوا کالذین نسوا الله فأنساهم أنفسهم» بیان کرد که فرهنگ ایران می‌تواند انسان را به خودآگاهی بازگرداند. به گفته وی، تکنولوژی باید هضم شود، نه اینکه انسان را قربانی کند. دانشگاه جهانی ایران باید منادی این حقیقت باشد که پیشرفت انسان مساوی با پیشرفت تکنولوژی نیست، بلکه حفظ ساحت‌های معنوی، فرهنگی و خودآگاهی انسان است که او را به پیشرفت حقیقی می‌رساند و از تسلیم محض به فناوری‌ها جلوگیری می‌کند.